O’r Mynydd i’r Môr / Summit to Sea

A yw’n bryd inni weld beth sydd o flaen ein llygaid?

Melanie Newton, cyfarwyddwr y prosiect sy’n rhannu hanes treftadaeth lofaol ei theulu ac yn cynnig ei chefnogaeth i ffermwyr a thirfeddianwyr sy’n wynebu’r cyfrifoldeb o ymdopi â newid ac achub y blaned.

Am flynyddoedd lawer, roedd cerflun mawr yn dwyn y teitl Y Glöwr Delfrydol yn sefyll fel cawr uwchlaw’r fynedfa i Amgueddfa Lofaol Big Pit ym Mlaenafon yng Nghymoedd De Cymru. Erbyn hyn mae wedi symud dan do yn dilyn gwaith atgyweirio sylweddol, ac mae’n rhan o arddangosfa baddonau pen pwll amgueddfa Big Pit.

Y glöwr a safodd ar gyfer y cerflun yma yn ôl yn yr 1950au oedd Thomas Idris Lewis, gŵr o Gwm Dulais yn Ne Cymru, sef fy Nhad-cu. Yn drist, mae wedi’n gadael ni ers amser maith erbyn hyn – bu farw o glefyd y galon yn 70au cynnar.

Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol

[Llun ohono i’n 16 oed, tua 1985, gyda’r cerflun o dad-cu.  Esgusodwch y trowsus steil 80au amheus]

Roedd fy Mam-gu a Thad-cu’n byw mewn byngalo bach o’r enw Tan-y-coed oedd ag atig, lle byddai Dad-cu’n eistedd am oriau yn ysgrifennu pan nad oedd yn gweithio lawr yn y pwll.

Yn 1966, ysgrifennodd stori o’r enw Looking back over the years.   Yn y Rhagair mae’n dweud:

“By the time my grandchildren reach my age, all that I have written in this book will be history to their children”.

Yn 65 oed yn 1966, ni fyddai wedi rhagweld streic y glowyr yn 1984 a’r effaith ddinistriol y byddai cau’r pyllau’n ei gael ar gymunedau glofaol ar draws y Deyrnas Unedig.  Mi fyddai’r newid yn yr hinsawdd yn sicr yn gysyniad diarth iddo.

Roedd streic y glowyr a chau’r pyllau yn y pen draw yn ergyd fawr i’r cymunedau hynny yr oedd eu bywydau’n gwbl ddibynnol ar y diwydiant glo.  Mae’r ffaith bod cymunedau’r ardal hon wedi goroesi yn dyst o gryfder y bobl. Mae’r rhain yn parhau i fod yn gymunedau hynod o glos, ond nid yw’r economi wedi llwyddo i adfer hyd yn hyn.  Nid hyd y gwyddaf i beth bynnag.

Mae’n ddiddorol ystyried pam fod yr economi’n  cael trafferth dod yn ôl ar ei thraed. Rwy’n credu bod gan ddaearyddiaeth a’r Chwyldro Diwydiannol ran fawr i’w chwarae.

Yn ddiweddar iawn, cwrddais â Chris Blake, sy’n gweithio ar y Skyline project. Ar fore oer, gwlyb a gaeafol yn Nhreorci, llwyddodd Chris a  minnau yn y diwedd i ddod o hyd i rywle i gael paned o de a KitKat mewn caffi yn y dref, er mwyn imi ddysgu mwy am ei waith.

Gyda chefnogaeth ariannol gan y Friends Provident Foundation, mae Chris yn gweithio gyda thair cymuned yng Nghymoedd De Cymru i ail-ddychmygu eu dyfodol, eu cartrefi a’u tirwedd.  Dangosodd Chris lun imi y mae’r ddau ohonom yn teimlo sy’n adrodd hanes y cymunedau hyn erbyn heddiw.

Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol

Mae’r llun cyntaf yn dangos tref brysur, y dref mae’n siŵr y byddai’r rhan fwyaf o bobl sy’n byw yno’n ei gweld a’i disgrifio.

Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol

Mae’r ail lun yn dangos beth arall sydd yno.  Nid yw’r llun yma wedi’i addasu gyda Photoshop  – mae’r coed yno, ac maen nhw mor agos ag y gwelir.

O sefyll ar y stryd fawr, oherwydd y cymoedd dwfn siâp ‘V’ a’r strydoedd cul gyda rhesi o fythynnod teras glofaol, fyddech chi ddim yn sylweddoli bod yna dirwedd arall ychydig fetrau y tu cefn i’r hyn welwch chi.  Dwi wedi sefyll yno a gweld hyn fy hun. Mae’n amhosib ei gweld os ydych chi’n cerdded i lawr y stryd.

Ond o sefyll yno, allwn i ddim peidio â synnu at y diffyg persbectif hwn.  Gyda diwylliant oedd yn canolbwyntio gymaint ar y diwydiant glo – nid yn unig fel diwydiant ond hefyd fel ffordd o fyw – efallai nad oedd fy nghymuned yn gweld beth oedd yn digwydd o flaen ein llygaid?

Roedd fy nhad yn löwr, a doedden ni ddim yn deulu oedd yn treulio llawer o amser yn yr awyr agored, felly ar wahân i gerdded i lawr i’r ‘rec’ i chwarae, doeddwn i ddim yn dod i gysylltiad o gwbl â’r dirwedd o’m hamgylch.

Mae fy ffrind Richard Parfitt, rwy’n ei ddilyn ar Facebook, wedi rhoi bywyd newydd a phersbectif newydd imi ar y Cwm lle cefais fy magu.  Mae wrth ei fodd yn cerdded y mynyddoedd ac mae’n cymryd lluniau hardd dros ben o’r bryniau a’r mynyddoedd sydd o amgylch ein cwm. Rwy’n aml yn edrych ar ei luniau ac yn meddwl  “llun o ble yw hwnna?” Dwi ddim yn ei nabod fel cartref fy mhlentyndod am nad dyna a welais i, na chael fy annog i’w weld.

Mae’n rhoi pleser mawr imi edrych ar y lluniau hyn o’r cwm diwydiannol sy’n dangos sut mae’n edrych go iawn.

Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol
Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol
Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol
Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol
Gwreiddiau cerdinen tu mewn i risgl coeden farw (ceirios neu fedwen?) tu mewn i dderwen hynafol

Dwi ddim am syrthio i’r fagl o ramantu am y gorffennol.  Roedd y ffordd o fyw lofaol yn un galed iawn i bawb oedd yn rhan ohoni.  Ond mae chwerwder streic yr 1980au a’r effaith ddinistriol a gafodd hi ar y cymunedau wedi gwneud hi’n anodd iawn datblygu a newid.  Wedi’r cyfan, mae hi gymaint yn anoddach codi ar eich traed ar ôl cael ergyd mor galed.

Rwy’n credu y byddai wedi bod cymaint yn well petai amser wedi gallu cynnig cyfle i gymunedau glofaol i ddatblygu a newid.  Gall fod yn ddadleuol dweud hyn, ond y realiti yw bod tanwydd ffosil yn ffactor mor fawr yn y newid yn yr hinsawdd, hyd yn oed pe na bai’r pyllau glo wedi cau yn y ffordd wnaethon nhw, dwi ddim yn credu y gallai’r diwydiant glo fod wedi parhau yn yr un ffordd.  Mi fyddai wedi gorfod datblygu, ac felly hefyd y cymunedau.

Ond o leiaf mi fyddent wedi cael cyfle i gael eu gwynt atynt, ystyried y camau nesaf, a dod o hyd i atebion.

Dros y misoedd diwethaf rwyf wedi treulio llawer o amser yn siarad â phobl am O’r Mynydd i’r Môr.  Mae ffermwyr wedi fy nghroesawu i’w cartrefi, wedi rhoi oriau o’u hamser imi, wedi gwneud paneidiau o de imi a’m bwydo efo chacennau, ac wedi siarad â mi am ddyfodol ffermio fel maen nhw’n ei weld.

I’r rhan fwyaf ohonom, mae Brexit yn golygu bod y dyfodol yn destun pryder, ond mae ffermio’n un o’r diwydiannau sy’n gorfod mynd benben â’r cyfan.  Mae’r newidiadau posib mae ffermwyr yn eu hwynebu’n rhai all newid eu bywydau. Un o’r pethau a’m tarodd i fwyaf yn ystod fy ymweliadau yw pa mor wirioneddol fodlon y mae ffermwyr gyda’u bywydau.  Maent yn caru eu gwaith ac mae eu hanifeiliaid yn bwysig iddyn nhw, felly yn naturiol, dydyn nhw ddim am i bethau newid. Mae nifer ohonyn nhw’n perthyn i linach hir gydag amaethyddiaeth yn unig lwybr i’w tadau a’u cyndeidiau.

Fel nifer o ddiwydiannau, mae ffermio’n wynebu dyfodol lle mae newid yn anorfod.  Rwy’n gobeithio y gall y prosiect gefnogi’r newidiadau hyn, gan roi cyfle i gymunedau ffermio dorri’u cwys eu hunain ar yr un pryd.  Rwyf am weld O’r Mynydd i’r Môr yn chwarae rhan yn eu helpu i ddal eu gafael ar yr agweddau o ffermio sy’n agos at eu calonnau, a dod o hyd i ffyrdd o ail-lunio’u diwydiant er mwyn diogelu nid yn unig y diwydiant ei hun, ond y cymunedau, y diwylliant, ac yn bwysicaf oll, dyfodol y blaned.

Oherwydd, y gwir amdani yw, fel tirfeddianwyr, mi all y dyfodol drudfawr hwnnw fod yn eu dwylo nhw.

Melanie Newton, Cyfarwyddwr y Prosiect

Rydym ni wedi bod yn adlewyrchu ar beth rydym ni wedi dysgu yn ystod ei'n sesiynau galw heibio cymunedol yn yr ardal. 

Ar ddiwedd 2019 wnaethom ni cynnal saith sesiwn galw heibio. Daeth dros 130 o’r gymuned i ymuno a ni i drafod y prosiect, ei gobeithio’n, pryderon a syniadau. Diolch yn fawr iawn i bawb wnaeth dod. 

Rydym yn ymwybodol ei’n fod ni heb gyfathrebu fod y sesiynau yma yn digwydd efo ddigon o amser i bobl, felly rydym yn wir werthfawrogi'r amser wnaeth pawb a daeth rhoi i gyfrannu at y proses. Ac rydym yn addo gwneud yn well yn y dyfodol o roi gwybod i chi pryd fydd y sesiynau yma yn cael ei chynnal. 

Rydym ni am wneud y siŵr fod ni yn gwella yn ei’n cyfathrebu, felly rydym ni am rannu efo chi beth oedd y prif themâu wnaeth cael ei thrafod gyda phobl yn y gymuned dros yr wythnosau diwethaf. 

Dyma grynodeb o’r prif bwyntiau a chafodd ei chodi gan bobl:

 

Geiriau'r cymuned

Ymateb y prosiect

Diddordeb yn gwybod sut yn union fydd y prosiect yn datblygu O Ionawr i Awst fyddwn ni yn rhedeg nifer o weithdai, mwy o sesiynau galw heibio a nifer o gyfarfodydd un i un gyda hapddalwyr i gyd-ddylunio sut all y prosiect cefnogi mentrau lleol. Mi fyddwn yn gobeithio cyhoeddi amserlen am hyn yn y flwyddyn newydd.
Diffyg rhannu o’r prosiect Rydym ni’n ymddiheuro am hyn. Mae angen i ni fod yn well yn cyfathrebu beth yr ydym yn wneud, beth rydym yn cynllunio a sut yr ydym yn gwrando. Fyddwn ni yn rhannu mwy ar ei’n wefan, ac yn sefydlu sianelu cyfryngau cymdeithasol i wneud yn haws i chi cysylltu efo ni ac i ni rannu diweddariadau. Yn y cyfamser, mae croeso i chi cysylltu â ni dros e-bost.

Roedd gan nifer diddordeb yn cefnogi cynhyrchiad bwyd lleol/farchnad bvwyd lleol

Rydym angen fod yn well yn marchnata cig sy'n cael ei chynhyrchu yn ffordd gynaliadwy ac sy'n dda i'r amgylchedd/bywyd gwyllt

 

Rydym yn awyddus i ymchwilio hyn yn bellach efo eraill sydd yn gweithio ar hyn yn barod.
Ddylse ni dathlu ffermio amgylcheddol cynaliadwy sydd yn digwydd yn barod Ie! Rydym ni’n edrych i gael fwy o wybodaeth ar ei’n wefan o arferion ffermio cynaliadwy cadarnhaol sydd eisoes yn digwydd yn yr ardal a allwn ni dathlu. Cysylltwch efo ni os ydych am i ni ymweld ag fferm chi, neu os hoffwch chi rannu stori eich fferm chi ar ei’n wefan.

Sut all ffermwyr buddio o’r prosiect?

 

Sut all y prosiect cefnogi ffermwyr heb amharu ar daliadau o gynlluniau maen nhw’n rhan ohono yn barod?

Mi fyddwn ni yn archwilio sut all y prosiect cefnogi'r bobl sydd am gymryd rhan yn y ffordd orau posib yn y flwyddyn newydd. Os ydych chi am ymuno i drafod hyn yn bellach yn ei’n weithdai a helpu ni i greu rhywbeth a all wir gweithio i bobl, rhowch wybod i ni!
Oes yna unrhyw gymeradwyaeth i dirfeddianwyr sydd â diddordeb? Rydym ni am ddatblygu nifer o opsiynau syml ‘ddiedifar’ i dirfeddianwyr sydd â diddordeb cefnogi bioamrywiaeth well ar ei thir. Rydym yn gobeithio rhannu'r rhain yn ystod y flwyddyn nesaf. Yn y cyfamser, fyddwn ni’n hapus iawn i ymweld â’ch tir i wneud arolwg a thybio syniadau/newidiadau a all cefnogi bywyd gwyllt.
Mae’r Mochyn Ddaear yn cael effaith negyddol ar fywyd gwyllt, gan gynnwys adar sy’n nyddu ar y daer.  Wnaethom ni derbyn nifer o bryderon am yr effaith mae mochyn ddaear yn cael ar adar sydd yn nyddu ar y ddaear. Fydd hyn yn cael ei chynnwys yn ystod trafodaethau dros y misoedd nesaf o le all y prosiect yma blaenoriaethu cefnogaeth.
Allwn ni cefnogi'r Wiwer Goch fel rhan o’r prosiect yma Wnaeth nifer o bobl cynnig yr awydd i weld mwy o wiwerod coch a gostyngiad yn y niferoedd o’r Wiwer lwyd. Fyddwn ni’n cynnwys y syniad yma yn ei’n drafodaethau nesaf.
Dyle’r prosiect wneud well defnydd o ymgynghorwyr/ arbenigwyr yn yr ardal a ddim ariannu cwmnïau allanol os ydy’r sgiliau a’r profiad yn bydoli o fewn ardal y prosiect. Rydym ni yn ymroddedig i weithio gyda busnesau, ymgynghorwyr ac elusennau sydd yn gweithio yn yr ardal. Wrth i’r prosiect mynd drwy amser o newid ar hyn o bryd rydym wedi gohirio pob contract allanol ac yn cael adolygiad o rain.
Roedd nifer yn pryderi dros y risg o lifogydd a sut i rwystro llifogydd yn y dyfodol.

Roedd nifer yn pryderi fydd y prosiect yn ailgyflwyno rhywogaethau rheibus

Ers cychwyn y prosiect rydym ni wedi deud os fydd y prosiect yn ailgyflwyno unrhyw beth fydd hyn ond yn digwydd efo cymeradwyaeth y gymuned. Rydym ni’n llawer mwy tebygol o ymchwilio ailgyflwyno’r wiwer goch a’r llygoden y dŵr. Nid ydym ni yn edrych at fleiddiau, lynces neu rywogaethau a fydd yn cael effaith negyddol ar fusnesau neu gymunedau.
Pryderon fod y prosiect yn ceisio dileu ffermio o’r dirwedd. Mae’r prosiect wedi bod yn bwriadu gweithio ochor i ochor efo defnydd tir presennol ers y cychwyn (ond dydi ni ddim wedi bod yn wych yn cyfathrebu hyn). Mae ffermio yn bwysig tu hwnt i’r gymuned ar economi o ganolbarth Cymru ac efo nifer o’r datrysiadau i sut allwn ni cefnogi bywyd gwyllt a bioamrywiaeth.
Does dim llawer o bres gyda’r prosiect felly faint o wahaniaeth all y prosiect wneud. Mae’r prosiect wedi ennill £3.4 miliwn dros pum mlynedd. Rydym ni am wneud yn siŵr fod y pres yn cael ei wario yn y ffordd orau, mae angen i ni gael y gwerth gorau am y pres ac rydym ni angen eich mewnbwn chi i wneud yn siŵr fod ni’n gwneud hyn yn effeithiol.
Roedd yna deimlad fod cynlluniau amaeth-amgylcheddol ddim wedi gweithio i naillau’r ffarmwr neu fywyd gwyllt. Mae hyn yn rhywbeth hoffwn ni trafod yn bellach efo tirfeddianwyr. Allwn ni helpu chi i roi adborth am beth sydd ddim wedi gweithio i Lywodraeth Cymru er mwyn wneud yn siŵr fod cynllun cymhorthdal yn cyflawni i ffermwyr a bywyd gwyllt.

 

 

Eisiau helpu natur i wella?

Fel rhyw fath o brosiect ar yr ymylon sy’n gysylltiedig ag O’r Mynydd i’r Môr, dw i wedi bod yn edrych i drefnu cyrch mawr i godi sbwriel yn Nyffryn Dyfi yn y gwanwyn fel rhan o fenter “Cyrch Mawr Glanhau’r Glannau” Syrffwyr yn erbyn Carthion. Problem sylweddol yw sbwriel a gwastraff plastig y mae angen mynd i’r afael â hi wrth y tarddiad gan fod y rhan fwyaf o’r sbwriel sy’n cyrraedd yr amgylchedd morol yn y pen draw yn deillio o afonydd a ffynonellau ar y tir. Drwy gynnal helfa sbwriel gydgysylltiedig ar draws dalgylch afon Dyfi, nod y fenter lanhau yn y gwanwyn yw cael cymunedau lleol i ymgysylltu â’r mater yma ac atal llifeiriant y gwastraff cyn iddo gyrraedd y môr. Os hoffech gymryd rhan yn y cyrch – y dyddiad i’w gadarnhau yw 20 Ebrill – cofiwch gysylltu â ni gyda’ch syniadau drwy e-bostio ben.porter@summit2sea.wales.

Wrth i’r gwanwyn ddynesu, dw i’n llawn cyffro o weld bod y swydd ymgysylltu â’r gymuned yn cael ei hysbysebu ac o groesawu aelodau newydd i’n tîm cynyddol. Bydd dechrau sgyrsiau â chymunedau a ffermwyr lleol ar draws tirwedd y fro’n rhan hollbwysig o’r prosiect yma, yn enwedig gyda’r ansicrwydd enfawr y mae materion fel Brexit wedi’i greu.

Ar yr un pryd, gyda’r pwysau cynyddol a wynebir gan ein hamgylchedd, mae yna fwyfwy y gallwn ni fel unigolion ei wneud i helpu’r achos: os oes gardd fechan gynnoch chi beth am blannu ambell gymysgedd o flodau gwyllt brodorol neu adael i ambell batshyn fynd ychydig yn ‘flêr’ – mae’r cynefinoedd hyn yn cynnig bwyd hanfodol i bryfed (sy’n dirywio’n enbyd ar hyn o bryd), yn ogystal â gorchudd i lu o amffibiaid, mamaliaid bach ac infertebratau. Gallwch hefyd gefnogi’r gwaith mawr sydd ar y gweill gan sefydliadau partner lleol fel Coed Cadw, y RSPB, Ymddiriedolaeth Natur a Choetir Anian. Dilynwch rai o’r dolenni isod i weld digwyddiadau’r gwanwyn eleni a sut gallwch chi gymryd rhan:

Postiadau blog diweddar

Pennod newydd i’r brosiect

gan Melanie Newton##llywodraethu #cymuned #gwrando #newidiadau #rewildingbritainMae O’r Mynydd i’r Môr wedi cyhoeddi bod un o’i wyth partner, Rewilding Britain, yn camu i’r neilltu oddi wrth y prosiect.  Mae’r penderfyniad yn dilyn adborth gan aelodau o’r gymuned ac...

Bywyd fel intern

Ben Porter yn sôn am rai o’i brofiadau ar ddechrau bywyd fel intern gydag O’r Mynydd i’r Môr